Medische Hulp Aan Lawineslachtoffer


Door MennoBoermans op 20 februari 2013 · 31

Een realistische freerider houdt er rekening mee dat het ooit een keer mis gaat. Buiten de piste skiën of boarden gaat immers gepaard met een reëele kans op een ongeluk. In deze aflevering van een serie over EHBBO voor Freeriders ga ik in op de medische hulp die je kan verlenen aan een lawineslachtoffer.

Noot vooraf

Net als bij lawinekunde geldt dat EHBBO niet uit een boekje valt te leren, laat staan dat ik in dit artikel volledigheid kan geven. Gedegen praktijktraining, nog beter: praktijkervaring, is essentieel wil je tijdens een kritische situatie in de bergen juist handelen. Temeer nog, omdat een lawineredding een complex geheel is dat bestaat uit meerdere fases: ongevalsmanagement, piepzoeken, sonderen, gecoördineerd graven, EHBBO en overdracht aan professionele redders. Alleen als ál deze schakels netjes in elkaar haken, maak je kans een persoon in een levensbedreigende situatie daadwerkelijk te kunnen helpen. Dit geeft ook aan waarom het besteden van aandacht aan multiburials nauwelijks zin heeft. Bij een lawineredding van een compleet bedolven freerider moeten álle resources aan mankracht en materiaal gebundeld worden om één slachtoffer te kunnen redden.

Verstikking of onderkoeling

Een persoon die volledig begraven wordt door een lawine, heeft de grootste kans om te overlijden als gevolg van asfyxie (verstikking). De hoogste prioriteit tijdens de reddingsactie gaat daarom naar Airway Management om hypoxie (zuurstoftekort) te beperken. Echter, wanneer een slachtoffer langer dan 35 minuten begraven is zal niet asfyxie maar hypothermie (onderkoeling) het grootste gevaar opleveren. Trauma, inwerking van buitenaf door bijvoorbeeld het vallen over een klif of het klappen tegen een boom, speelt een kleine rol bij de letaliteit van lawineslachtoffers. Zeker in Europa. De medische hulp is hetzelfde als bij een 'normaal' traumatisch slachtoffer.

Time is Life

Een geheel begraven lawineslachtoffer dat binnen 18 minuten bevrijd wordt heeft statistisch gezien een overlevingskans van 91 procent. Na 35 minuten is dit cijfer gedaald tot 34 procent. Lees meer over de pathofysiologie van een lawineslachtoffer en de medische behandeling in dit artikel: 18 Minuten (pdf) of bestel de DVD Time is Life.

Richtlijnen Lawineslachtoffer

De International Commission for Alpine Rescue (ICAR) heeft richtlijnen opgesteld voor professionele hulpverleners, zoals artsen en verpleegkundigen, die door vele landen worden aangehouden. Ook op diverse opleidingen, bijvoorbeeld bij het Alpine Rescue Center van Air Zermatt, worden deze gedoceerd. Een afgeleide hiervan zijn de richtlijnen voor de non-professionals zoals alpinisten, toerskiërs en freeriders. Let wel, het zijn richtlijnen. Iedere hulpverlener zal naar gelang de situatie en zijn ervaring van deze richtlijnen afwijken.

Basic Life Support

De hulp die non-professionals geven wordt Basic Life Support genoemd, of in het Duits "Laienreanimation". Hoewel het woord "leek" enigzins denigrerend klinkt, moet de rol niet worden onderschat. De leek is immers vaak als eerste ter plaatse (kameradenredding) en kan door zijn handelen het verschil uitmaken tussen leven en dood. Vaak meer nog dan de professionals dat kunnen! Om effectief te werk te gaan wordt wereldwijd het zogenoemde ABC schema gehanteerd, dat na het veiligstellen van de werkplek en de bewustzijnscontrole wordt toegepast om te kijken of het slachtoffer reanimatie nodig heeft. A staat voor Airway, B voor Breathing en C voor Circulation. Dit schema, dat later aangevuld kan worden met D voor Disabillity en E voor Exposure/Environment, passen we ook toe op een lawineslachtoffer.

Zodra het gezicht van de bewusteloze persoon vrij is gegraven check je de ademwegen (Airway). Zijn deze vrij of worden ze geblokkeerd door sneeuw of braaksel? Na het vrijmaken van de ademwegen controleer je of de patiënt ademt (Breathing). Dit is in de praktijk op het lawineveld bijzonder lastig door de koude, de wind, de chaos, stress en herrie. Probeer door te kijken naar borst- of buikbewegingen, te luisteren met je oor vlak boven de mond en te voelen met je wang vast te stellen of er nog sprake is van een ademhaling. (TIP: houdt je goggles vlak boven de mond van het slachtoffer en je ziet zeer snel of deze beslaan of niet). Is er geen ademhaling waarneembaar, begin dan direct met de reanimatie. Hartmassage en beademing wisselen elkaar af in een ratio van 30:2. Mocht alleen het gezicht nog vrij zijn, dan begin je eerst met alleen beademen, terwijl je collega's het lichaam verder vrijgraven. En waar in de standaard reanimatiecursussen (voor optreden bij bijv. hartstilstand op straat) tegenwoordig verteld wordt dat beademen van ondergeschikt belang is, geldt dat niet voor een lawineslachtoffer. Zijn hart is immers gestopt doordat hij gestikt is. In tegenstelling tot bij een hartstilstand, waarbij er vermoedelijk nog voldoende zuurstof in het bloed aanwezig is om de tijd tot er professionele hulp komt met enkel hartmassages te overbruggen, is bij het gestikte lawineslachtoffer beademing wel degelijk van belang.

Wees je er van bewust dat mond-op-mond beademing bij een lawineslachtoffer vaak erg lastig is. Het hoofd moet in de goede positie worden gebracht om lucht tot in de longen door te doen laten dringen. Ook is het verkrijgen van een goede 'seal' erg lastig in verband met de anatomie van het gezicht van zowel het lawineslachtoffer als hulpverlener (sneeuw, ijs, koude etc.). De ICAR adviseert om een beademingsmasker (Pocket Mask) te gebruiken. Dit is een plastic kapje dat over de mond en neus van het slachtoffer gaat en door een met lucht gevulde rand hopelijk voldoende 'seal' verzorgt. De zogenoemde faceshields (o.a. Kiss of Life) hebben daarentegen géén bewezen positief effect op de kwaliteit van de beademing (het is slechts een stukje plastic) en komen daarom niet in de richtlijnen voor.

Beademing (met masker) en hartmassage door kameraden
Beademing (met masker) en hartmassage door kameraden

Wanneer het slachtoffer wel ademt, maar bewusteloos is, leg je hem in de stabiele zijligging. Grootste prioriteit, naast voorkomen dat zijn ademhaling alsnog in gevaar komt, is beschermen tegen onderkoeling. Onder de sneeuw koelt een lichaam gemiddeld drie graden per uur af, eenmaal uitgegraven is dat vele malen meer. Scherm het slachtoffer af van de elementen en maak een Hibler-packung (a.k.a. Hypothermia-wrap) aan de hand van:

-twee plastic sheets (de klassieke alu-dekentjes verliezen terrein in de winter-EHBBO-leer).

-een warmtebron (geïmproviseerde kruik of chemisch heat-pack).

-een bivakzak (ideaal zijn de SOL Bivybag of Blizzard-bag).

Ook het lawineslachtoffer dat bevrijd is uit de sneeuw en nog bij bewustzijn is, moet beschermd worden tegen de koude. (TIP: bij het gecoördineerd uitgraven in een V-vorm creëer je bijna als vanzelf een beschutte behandelplek).

Essentiële vaardigheid: het maken van een Hiblerpackung a.k.a. Hypo-wrap
Essentiële vaardigheid: het maken van een Hiblerpackung a.k.a. Hypo-wrap

Het BLS algoritme voor lawineslachtoffers:

Advanced Life Support

In aanvulling op BLS kunnen professionele hulpverleners Advanced Life Support toepassen. In de praktijk zal het er ongeveer zo aan toe gaan: indien het slachtoffer niet ademt wordt direct begonnen met beademen middels een Bag Valve Mask (BVM). Dit is een masker met een ballon, waarop een zuurstoffles wordt aangesloten. Door de ballon met de hand in te knijpen wordt lucht in de ademwegen van het slachtoffer geperst. Dit beademen kan desnoods gebeuren als de rest van het lichaam nog wordt uitgegraven (zie foto):

Beademing met BVM zodra gezicht vrij is
Beademing met BVM zodra gezicht vrij is

Wanneer het hele lichaam is vrij gegraven wordt de patient geïntubeerd (buis in de luchtpijp) zodat een effectieve beademing kan worden gegarandeerd. Als er geen bloedcirculatie (Circulation) waarneembaar is wordt gestart met het geven van hartmassages (voor intubatie 30:2 en na intubatie continu). Het voelen van de hartslag wordt overigens bemoeilijkt door de onderkoeling: de bloedcirculatie trekt zich tot in de kern terug en is daarom aan de buitenkant slecht voelbaar. Ook wordt direct een ECG-monitor aangesloten om te kijken of het hart aan het fibrilleren is (Vfib) of compleet stilstaat (asystolie). In het eerste geval zullen we drie keer proberen om te defibrilleren (de schokken zijn bij onderkoelde slachtoffers weinig effectief) in het tweede geval zal enkel de reanimatie worden voortgezet met hartmassage en beademing. Medicamenten die we normaal toedienen in een reanimatiesetting (voornamelijk Epinephrine of Vasopressin) blijven bij een lawineslachtoffer vaak in de rugzak aangezien ze door de onderkoeling van het slachtoffer weinig tot geen effect hebben of tot hartritmestoornissen kunnen leiden. Mochten ze toch toegediend worden, zijn de tussenpozen langer dan normaal. Infuusvloeistof (NaCl) wordt nauwelijks toegediend en zuurstofsaturatie-meting blijft achterwege vanwege de onbetrouwbare waarden. Temperatuur-meting staat wel in het protocol, echter in de realiteit komt dit bijna niet voor omdat het zeer lastig is om een betrouwbare meting te doen op de lawinekegel.

Wanneer een slachtoffer langer dan 35 minuten onder de sneeuw ligt biedt niet asfixie maar onderkoeling het grootste gevaar. Waar in de eerste fase (<35 min) snelheid geboden is om zo spoedig mogelijk Airway Management te kunnen doen, wordt in de tweede fase (>35 min) een voorzichtige berging aanbevolen om spontane hartritmestoornissen te voorkomen. Zo snel als mogelijk zal een lawineslachtoffer dat gereanimeert wordt, per helikopter naar het ziekenhuis worden gevlogen. Aan boord gaat de reanimatie verder. Als het even kan wordt een trauma centrum gekozen waar cardiopulmonary bypass kan worden gedaan.

Het ALS Algoritme Lawineslachtoffer:

Nieuwe ICAR guidelines in 2013

Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan nieuwe ICAR guidelines voor lawineslachtoffers. Deze worden einde van dit jaar verwacht. Tot die tijd moeten we het doen met ouder materiaal. Er zijn een paar interessante artikelen geschreven over de behandeling door professionals van lawineslachtoffers, veelal gebaseerd op de ICAR aanbevelingen uit 1999. Echter doordat het aantal doden dat er jaarlijks vallen bij lawines relatief laag is, wordt er slechts zelden nieuw onderzoek gedaan. Hier een drietal artikelen die ik interessant vind. Enkele passages zijn behoorlijk over de datum, maar daar lezen we wel doorheen, toch?

On site Treatment of Avalanche Victims (pdf)

Field Management of Avalanche Victims (pdf)

Medizinische Aspekte zum Lawinenunfall (pdf)

Noot Achteraf

Het is goed om te beseffen dat een persoon die een circulatiestilstand heeft nadat hij onder de sneeuw vandaan komt, zeer slechte perspectieven heeft. In Oberwallis bijvoorbeeld is er voor zover bekend bij het Alpine Rescue Center, nog nooit een lawineslachtoffer goed (dat wil zeggen met kwaliteit van leven) vanaf gekomen nadat reanimatie gestart was. Desondanks geven we natuurlijk altijd het maximale. Als professioneel hulpverlener, en zeker ook als je de kameraad bent van het slachtoffer. Ook al zijn ze zeldzaam, wonderen gebeuren!


Reacties


  • rutgerberge
    Advanced
    rutgerberge op 20 februari 2013 · 20:32
    zeer nuttig!!
    altijd veel over piepers en preventie maar tot nu toe weinig hierover.
    bedankt!
  • Bohdie
    Advanced
    Bohdie op 20 februari 2013 · 21:13
    Dank je Menno!!!
  • Thoomas
    Advanced
    Thoomas op 20 februari 2013 · 21:44
    Input word zeer gewaardeerd, bedankt.

    @ wepowder: wellicht idee om freeride paspoort uit te breiden met EHBO skills. Kunnen reanimeren is belangrijk.
  • PK
    Beginner
    PK op 20 februari 2013 · 21:57
    Tnx Menno!
    Zeer nuttig.
    Let it snow, let it snow, let it snow
  • Arjen
    Advanced
    Arjen op 20 februari 2013 · 23:04
    @thsoeters Zit al verwerkt in het Freeride Paspoort in de tab kennis.
    One day, they'll invent synthetic powder, ban all kinds of work and give you a free liftpass...
  • telemikey
    Advanced
    telemikey op 20 februari 2013 · 23:43
    Hoe vaak ga ik nog denken dat ik die EHBBO cursus bij je moet gaan doen? Erg vaak blijkbaar. En na het lezen van dit stuk denk ik het weer...
    White room,Pillow lines,I rule
  • Flow
    Advanced
    Flow op 20 februari 2013 · 23:56
    @telemikey: Doen, het was erg leerzaam afgelopen december! (en gezellig)
  • Thoomas
    Advanced
    Thoomas op 21 februari 2013 · 11:11
    @arjan dus als beginner kun je nooit (volgens paspoort) EHBO skills hebben? Vind trouwens jullie inzet te gek du dit is niet bedoeld om te zeiken.
  • Rene
    Beginner
    Rene op 21 februari 2013 · 11:20
    Heel interessant artikel Menno! Zeker een belangrijke factor die denk ik door vele over het hoofd wordt gezien. Pas bij mijn BHV cursus werd ik eens goed wakker geschud hoe belangrijk deze kennis eigenlijk is. Bij EHBBO komt er dus nog wel een slag meer bij kijken.

    Dank voor de informatie in ieder geval!
    The future belongs to those who believe in the beauty of their dreams - Long Live
  • Haagje
    Beginner
    Haagje op 21 februari 2013 · 11:36
    Top artikel!
    Maar wat bedoel je precies bij chemisch warmtepack? Dit hand/voetverwarmingszakjes? Of iets groters?
  • ffKnallen
    Advanced
    ffKnallen op 21 februari 2013 · 11:40
    Erg goed leesvoer Menno, bedankt!!

    Maar een vraagje, geen idee of je er iets algemeens over kunt zeggen, iedere situatie zal anders zijn?, maar wanneer asfyxie (verstikking) plaats vindt, hoelang heeft een persoon dan voordat er een hypoxie (zuurstoftekort) optreed? En hoelang duurt het vervolgens voordat er dan een circulatiestilstand optreed?
  • TMOZ
    Advanced
    TMOZ op 21 februari 2013 · 12:31
    @ffKnallen: Wanneer er geen ademhaling meer wordt geconstateerd, spreekt men van een circulatiestilstand. Vroeger werd er ook wel naar de hartslag gezocht, maar dit wordt tegenwoordig veelal achterwege gelaten om tijd te sparen en omdat het veelal nogal moeilijk was om vast te stellen.
    The dream is not about actually getting there..but enjoying the ride
  • ffKnallen
    Advanced
    ffKnallen op 21 februari 2013 · 14:30
    @TMOZ, bedankt voor de opheldering! En dat met de uitspraak van Menno erbij dat er in Oberwallis nog nooit met succes iemand is beademd die onder de sneeuw heeft gelegen! Dat maakt die ~15 min. toch wel héél belangrijk!! Een interessante vraag die bij mij opkomt is dan ook hoeveel mensen zijn er wel succesvol beademd die onder de sneeuw uit zijn gekomen en hoelang hebben die er onder gelegen?
  • MennoBoermans
    Tourist
    MennoBoermans op 21 februari 2013 · 14:46
    @ffknallen: de pathofysiologie van een lawineslachtoffer is een ingewikkeld proces. Simpel gezegd treedt bij een volledig begraven persoon zonder ademruimte acute asfixie op binnen 18 minuten. Dit is afhankelijk van de persoon en de situatie. Personen mét een ademruimte kunnen dit proces rekken tot 35 minuten. Dan is alle zuurstof op en zal er een circulatiestilstand optreden. Niet lang daarna zal er onomkeerbare hypoxie optreden in de hersenen en sterven deze. Tegelijkertijd ontstaat ook hyperkapnie (overschot aan CO2) doordat deze niet meer wordt uitgeademd. In het artikel 18 minuten lees je meer hierover, onder andere wordt het 3H-syndroom genoemd: hypoxie, hyperkanie, hypothermie.
    Ingewikkeld allemaal, conclusie is: zorg dat je binnen 18 minuten de ademwegen vrij maakt zodat de startmotor van dit geheel (asfixie) uitblijft.
    Poeder, Kiekjes en Pleisters
  • MennoBoermans
    Tourist
    MennoBoermans op 21 februari 2013 · 14:55
    @TMOZ: bijna goed 😃
    "geen ademhaling" en "circulatiestilstand" zijn wel degelijk twee verschillende bevindingen.

    Ik weet dat er in de reanimatieleer in Nederland wordt geleerd om geen circulatie meer te checken, maar dit komt omdat daar wordt uitgegaan van mensen met een hartaanval. En ja, als iemand met een hartaanval niet meer ademt, is het aannemelijk dat er geen circulatie is.

    Anyway: het klopt dat je als non-professional enkel hoeft te checken of iemand ademt. Dit omdat het vaststellen van circulatie (hartslag) erg lastig is en wellicht onnodig veel tijd in beslag neemt. Conclusie: ademt een slachtoffer niet? dan beginnen we direct met reanimatie. In Nederland op straat kunnen we het ons permiteren om alleen hartmassages toe te dienen omdat de ambulance binnen korte tijd ter plaatse is. Bij een lawineslachtoffer (of een drenkeling) is beademen wel degelijk van belang. We doen hartmassages en beademingen in een ratio van 30:2.
    Poeder, Kiekjes en Pleisters
  • MennoBoermans
    Tourist
    MennoBoermans op 21 februari 2013 · 14:59
    @Haagje:

    Voor een Hibler-packung hebben we idealerwijs een warmtebron ter beschikking. Dat kan een muts of sokken overgoten met hete thee in een afgesloten plastic zakje zijn, of een chemische warmer zoals een voeten- of handenwarmer: http://www.bever.nl/rubytec-voetwarmer-naha-2615b80003?id_colour=5806...
    Poeder, Kiekjes en Pleisters
  • TMOZ
    Advanced
    TMOZ op 21 februari 2013 · 16:20
    @ Menno, thanks! Je hebt helemaal gelijk, ik als EHBO-BHVer word getraind om inderdaad wanneer de ademhaling niet kan worden geconstateerd uit te gaan van een circulatiestilstand, terwijl dat medisch-technisch gezien helemaal niet zo hoeft te zijn.

    Daar zijn de Medische trainers overigens ook eerlijk in, maar er wordt gesteld (en wie ben ik om dat tegen te spreken) dat reanimatie in de meeste gevallen de beste optie is en daarom altijd daarvoor moet worden gekozen bij het vaststellen dat er geen ademhaling is.

    Helaas is er in de BC doorgaans geen AED voorhanden die zou me als leek meer vertellen 😉

    Overigens word je wel geleerd om hartmassage samen met beademing toe te passen. Dat zal een AED ook altijd aangeven als het goed is.
    The dream is not about actually getting there..but enjoying the ride
  • MennoBoermans
    Tourist
    MennoBoermans op 21 februari 2013 · 17:54
    Hoi TMOZ, goed om te horen dat in Nederland beademingen nog worden geleerd. Zijn we toch slimmer dan de Amerikanen 😃 Daar is "hands-only" CPR in sneltreintempo het land aan het veroveren. Om te voorkomen dat mensen niets doen omdat beademen vies is. Valt wat voor te zeggen, maar beademen en masseren samen blijft toch wel het beste. Keep on going strong.
    Poeder, Kiekjes en Pleisters
  • ffKnallen
    Advanced
    ffKnallen op 21 februari 2013 · 21:29
    Menno, bedankt voor de verduidelijking!
  • Jaap
    Tourist
    Jaap op 22 februari 2013 · 12:54
    Hartstikke interessant Menno! Ook leuk om toe zien hoe de stappen van het door jou genoemde algoritme en die van het LPA in Nederland overeenkomen. Heb je voor de intubatie van een zelfstandig ademend onderkoeld slachtoffer een arts nodig of hoort dit bij jouw eigen mogelijkheden?
    For cryin' out loud...
  • MennoBoermans
    Tourist
    MennoBoermans op 22 februari 2013 · 13:21
    @Jaap: RSI behoort tot de scoop of practise van een Paramedic. Of de Paramedic het in het veld ook daadwerkelijk mag doen is afhankelijk van lokale protocollen. In de praktijk in de Alpen gebeurt het regelmatig. In de wilderness setting zijn de werkzaamheden van spoedarts en critical care paramedic sowieso vaak overlappend.
    Poeder, Kiekjes en Pleisters
  • Haagje
    Beginner
    Haagje op 22 februari 2013 · 16:43
    @Menno, thanx! Gelukkig heb ik die altijd bij me voor mijn koudbloedige wederhelft 😉
  • Opa
    Advanced
    Opa op 23 februari 2013 · 11:38
    Menno for president! 😉
    Age is a matter of mind: if you don't mind it doesn't matter!
  • Arjen
    Advanced
    Arjen op 10 november 2015 · 16:01
    Misschien goed om dit bericht weer een schop te geven. Iedereen klaar voor de winter?
    One day, they'll invent synthetic powder, ban all kinds of work and give you a free liftpass...
  • xs2arjan.
    Advanced
    xs2arjan. op 10 november 2015 · 16:32
    @Arjen idd klinkt allemaal bekend, maar beter te vaak gelezen dan het niet te weten als je het nodig hebt..... Brrrr. krijg ik toch koude rillingen op deze warme november dag.....
    xs2arjan
  • kanski
    Elite
    kanski op 10 november 2015 · 20:03
    @MennoBoermans; geef je die OFAAW nog?
    Never ski faster than your guardian Angel can fly!
  • MennoBoermans
    Tourist
    MennoBoermans op 10 november 2015 · 21:07
    @kanski

    Door drukte niet aan toegekomen om er een op te zetten, maar nu jij het toch aanstipt: zijn er gegadigden voor een praktijkcursus Bergredding en EHBO in de winter? (EHBBO, lawineslachtoffers, reddingstechnieken, onderkoeling etc.)

    Als er genoeg mensen zijn (laten we zeggen 6 tot 8) kan ik als de wiedeweerga werken aan een cursus in de buurt van Chamonix op 18-20 December 2015.
    Poeder, Kiekjes en Pleisters
  • bertjebertje
    Advanced
    bertjebertje op 11 november 2015 · 08:51
    @MennoBoermans
    Een EHBBO cursus in Davos/Klosters zou zeer welkom zijn!
  • Dutchess
    Advanced
    Dutchess op 11 november 2015 · 23:27
    Neeee, niet 18-20 december! *snif*
    We dont stop playing because we grow old, we grow old because we stop playing


Reageer

Je hebt een account nodig om te kunnen reageren in dit topic. Login of registreer.

Upgrade naar wepowder Pro

  • Uitgebreide 14 dagen verwachting
  • Hellingshoek- en expositielagen
  • Inspirerende freeride routes
wepowder Pro